Treny

Czym jest tren?

Tren to utwór żałobny poświęcony zmarłej osobie, wyrażający żal po jej śmierci oraz głoszący pochwałę zasług i zalet zmarłego.

​

Tren jako gatunek literacki wywodzi się z antyku. W starożytnej Grecji tren był utworem lirycznym o charakterze żałobnym, poświęconym zmarłej osobie – zwykle komuś sławnemu bądź zasłużonemu.

​

Treny to cykl 19 utworów napisanych przez Jana Kochanowskiego po śmierci jego córeczki - Urszulki. ​

​

Treny kochanowskiego

​

​WIERSZE:

• wyrażają ból i rozpacz ojca po stracie dziecka,

• prezentują zalety zmarłej dziewczynki, podkreślają jej wyjątkowość,

• ​pierwsze ich wydanie zostało opublikowane w 1580 roku, czyli w epoce renesansu.

• Wykształcony poeta (utożsamiany z J. Kochanowskim), który swój ża​l zamyka w artystycznej formie trenu,

• Myśliciel-filozof zastanawiający się nad sensem swego cierpienia i śmierci małego dziecka.

OJciec cierpiący po stracie córki

• Przedwcześnie zmarłe 2,5 letnie dziecko,

• Była obdarzona licznymi zaletami,

• Odziedziczyła po ojcu talent poetycki. ​

Urszulka

​TREN i

• Podmiot liryczny pogrążony jest w głębokiej rozpaczy. Jego córka zmarła, pozbawiając go wszelkiej radości.

• Podmiot liryczny czuje się ogromną bezradność, niczym słowik, którego pisklę zostało porwane przez smoka – jego szczebiotanie, miotanie się i atakowanie smoka niczego nie może zmienić. Śmierć jest zbyt silna i zbyt okrutna, wszelkie płacze i lamenty są próżne. Nic nie przywróci mu jego dziecka.​

​TREN i - Środki stylistyczne

• ​Apostrofa (czyli uroczysty zwrot do adresata) do uosobionych płaczów, łez, lamentów i skarg - wskazuje, jak wielka jest rozpacz ojca.

  ​

• ​Porównanie śmierci do smoka wyjadającego pisklęta słowika z gniazda - podkreśla bezbronność i bezsilność ludzi wobec śmierci.

  ​

• Pytania retoryczne w końcowej części utworu, dotyczące życia, cierpienia - ukazują zagubienie ojca, dla którego wszystko straciło sens. ​

​TREN V

• Wiersz rozpoczyna się porównaniem homeryckim, zestawiającym śmierć Orszuli ze ścięciem małego pędu oliwki, która jeszcze nie ma gałązek ani listków. Została niezauważona przez niedokładnego ogrodnika i ścięta wraz z cierniami i pokrzywami.

• Orszulka miała być taka jak rodzice, tak samo jak oliwka rosła „macierzyńskim” śladem.  W słowach: „Takci się mej najmilszej Orszuli dostało” ujawnia się podmiot liryczny – zrozpaczony ojciec – oraz jego stosunek do dziecka – Orszulka była jego ukochanym dzieckiem. Ledwo nieco urosła, ciesząc rodziców obserwujących jej rozwój, zachorowała i zmarła, pozostawiając ich w głębokiej rozpaczy.

• Tren kończy się apostrofą do Persefony, żony Hadesa – władcy Świata Umarłych. Pyta ją, dlaczego tak wiele łez musiało upłynąć nadaremnie.

​TREN V - Środki stylistyczne

• ​Apostrofa (czyli uroczysty zwrot do adresata) do Persefony, greckiej bogini śmierci - pytanie, jak mogła zachować się tak okrutnie i pozwolić na wielkie cierpienie rodziców.

  ​

• Zma​rła Orszulka przyrównana do małego drzewka oliwnego, które usycha, bo zostało podcięte nieostrożną ręką ogrodnika - porównanie podkreśla przypadkowy i nienaturalny moment śmierci dziewczynki.

​TREN VII

• Podmiot liryczny znajduje się w pokoiku Orszulki i przygląda się jej ubrankom. Ich widok sprawia mu ból – wie, że dziewczynka już nigdy ich nie założy.

  ​

• Ojciec rozmyśla nad losem córki – zamiast ślubu i małżeńskiego łoża od losu otrzymała trumnę, zamiast sukni i posagu – sukienkę pogrzebową i grudkę ziemi. Wszystkie nadzieje ojca umarły razem z Orszulką.

​TREN VII - Środki stylistyczne

• ​Apostrofa do ubranek zmarłej córeczki. Widok dziecięcych sukienek powoduje, że powracają wspomnienia o Urszulce i jednocześnie wzmaga się żal ojca po stracie ukochanego dziecka.

• Zdrobnienia wyrażają ojcowską czułość.

• Skarga pogrążonego w cierpieniu poety na okrutny los, który przekreślił nadzieje rodziców na szczęście córki w dorosłym życiu. ​

• Zestawienie na zasadzie kontrastu dwóch obrazów: wyprawki weselnej i stroju do trumny - jedynego posagu, który dziewczynka może ze sobą zabrać z tego świata. ​

​TREN VIII

• Podmiot liryczny rozmyśla o tym, jak pusty jest dom bez Orszulki.

  ​

• Przywołuje w pamięci czasy, kiedy głośny śmiech dziewczynki i jej żywotność sprawiały domownikom radość. Bez niej wszystko wygląda inaczej – jest cicho, pusto i smutno. 

​TREN VIII - Środki stylistyczne

• Apostrofa do Urszulki - czym podkreśla pustkę, która pojawiła się po śmierci ukochanej osoby.

• Prezentacja zalet córeczki (zbudowanie wyidealizowanego obrazu zmarłej dziewczynki). ​

• Budowa klamrowa (inaczej zwana pierścieniową) – przywołanie na początku i końcu utworu takiego samego lub podobnego obrazu. W „Trenie VIII” jest to obraz pustego i smutnego domu, w kontraście do wspomnienia o radości i zabawie, jaką za życia wnosiła Urszulka.

​sPRAWDŹ, CO POTRAFISZ

​

1. Kto jest autorem trenów?

2. Z ilu trenów składa się cały cykl?

3. W którym wieku powstały omawiane treny?

4. Z jakiej epoki literackiej wywodzi się tren jako gatunek literacki?

5. Kto jest podmiotem lirycznym Trenów?

6. Jaka jest relacja pomiędzy autorem a podmiotem lirycznym Trenów?

7. O czym mówi Tren I?

1. Jak nazywa się dziewięciowersowe przyrównanie śmierci Orszulki do młodej, nierozwiniętej oliwki podciętej przez nieuważnego ogrodnika, środek artystyczny zastosowany w Trenie V?

2. Na początku Trenu VII podmiot liryczny zwraca się do ubrań dziewczynki: „Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory mojej najmilszej cory. Po co me oczy za sobą ciągniecie, żalu mi przydajecie?”. Poeta zastosował tu dwa składniowe środki stylistyczne. Jakie?

3. Tren VIII zbudowany jest w taki sposób, że na początku i końcu prezentuje jeden obraz poetycki (pusty dom po śmierci Orszulki), a w środku drugi, kontrastowy (szczęśliwe czasy za życia dziecka). Jak nazywamy taką budowę?

4. „Sen żelazny, twardy, nieprzespany” – jakie trzy środki stylistyczne można tutaj wskazać?

5. „O zła Persefono. Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono” – jakie zastosowano tutaj dwa środki stylistyczne?