พระพุทธรูปปางต่าง ๆ

พระบรมโพธิสัตว์ (พระพุทธเจ้าก่อนบรรลุธรรม) ได้เสด็จไปประทับใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์และนั่งสมาธิกำหนดจิตเพื่อบรรลุธรรม 

ท้าวซสวัตตี จึงเข้าขัดขวาง โดยขี่ช้างคิรีเมขละ นำเหล่าเสนามารจำนวนมากเข้ามารบกวน หวังให้พระองค์เกรงกลัวจะได้ลุกขึ้นเสด็จหนีไป

แต่พระองค์ก็ยังประทับนิ่งเป็นปกติโดยมิได้ทรงหวั่นไหว มารจึงโกรธมาก สั่งให้เสนามารกลุ้มรุมกันประหารพระองค์

พระองค์จึงทรงนึกถึงบารมี 10 ทัศ ที่ทรงบำเพ็ญสั่งสมมาทุกชาติ โดยทรงเหยียดพระหัตถ์ออกจากภายในกลีบจีวร แล้วทรงชี้แผ่นดินด้วยพระดรรชนี (นิ้วมือ)

พระแม่ธรณีจึงพุดขึ้นมาจากพื้นดิน จนทำให้เกิดแผ่นดินไหว บีบมวยผมทำให้น้ำท่วมและพญามารยอมแพ้หนีไป

พระพุทธเจ้าเสด็จไปเทศน์โปรดพระมารดาที่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

และเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ พร้อมด้วยเหล่าเทวดาและพรหมที่ตามมาส่งเสด็จ

ขณะก้าวพระพุทธองค์ทรงมีพุทธลีลาและพระสิริงดงามยิ่ง ครอบงำรัศมีของเหล่าเทวดาและพรหมทั้งหลาย เป็นภาพที่งดงามเหนือคำบรรยาย

เป็นที่ชื่นชมโสมนัส (ปลาบปลื้ม) แก่พุทธบริษัท (หมู่ชนผู้นับถือพระพุทธศาสนา เช่น ภิกษุ อุบาสก) ที่เฝ้ารับเสด็จอย่างยิ่ง

ในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 หรือวันเพ็ญเดือนอาสาฬหบูชา

พระพุทธเจ้าทรงแสดงธัมมจักรกัปปวัตนสูตร แก่ปัญจวัคคีย์ทั้ง 5

มีใจความสำคัญดังนี้ งดเว้นทางสุดโต่งสองสาย คือ กามสุขัลลิกานุโยค (หมกมุ่นในกาม) และอัตตกิลมถานุโยค (ทำตนเองให้ลำบาก)

และทรงแสดงมัชฌิมาปฎิปทาหรือทางสายกลาง ได้แก่มรรคมีองค์ 8 ในการดับทุกข์และอริยสัจ 4

เมื่อการแสดงธรรมจบลงโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม และเป็นพระสงฆ์องค์แรก

ทำให้วันนี้เป็นวันที่มีพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ครบครั้งแรก