Pisownia wyrazów z "ó"

1. wymiana na o, a, e, np. ogród – ogrody, pióro – pierze;

2. w zakończeniach rzeczowników –ów, -ówka, -ówna (tu też D. lm. rodz. męskiego, np. psów), np. Kraków, głodówka, Szczepaniakówna;

3. na początku nielicznych wyrazów (na ogół pierwszą literą będzie "u"), np. ósemka, ósmy, ósmoklasista, ów, ówdzie, ówczesny;

4. w wyrazach niewymiennych, np. chór, róża, wróbel, jaskółka, góra, wzgórze.

Pisownia wyrazów z "u"

1. we wszystkich formach osobowych czasowników czasu teraźniejszego i trybu rozkazującego zakończonych na – uje, -uj, (-uję, -ujesz itp.) w myśl rymowanki: w czasowniku – uje się nie kreskuje, np. zgaduje, zgaduj, zgaduję, zgadujesz;

2. na początku i na końcu wielu wyrazów, np. upał, na dachu;

3. wyjątki: zasuwka, wsuwka, skuwka.

Pisownia wyrazów z "rz"

1. wymienne (na r), np. żołnierz – żołnierski; marzec – marcowy;

2. po spółgłoskach: p, b, t, d, k, g, j, w, ch, np. przygoda, brzydko, potrzeba, drzewo, krzew, grzech, wrzosy, spójrz, chrzan (wyjątki: pszenica, pszczoła, kształt, wszystko, wszędzie, obszar);

3. w zakończeniach rzeczowników: -mistrz, -mierz, -arz, -erz, np. zegarmistrz, kątomierz, kalendarz, kołnierz (wyjątki: wyrazy zapożyczone rodz. męskiego zakończonych na –aż, -eż, np. witraż, garaż, montaż, bagaż, wiraż, reportaż, bandaż, masaż, kolportaż, łupież, pejzaż, papież);

4. niewymiennym, np. kołnierz, korzeń, rzadki, rzut, jarzębina, narzekać.

Pisownia wyrazów z "ż"

1. wymienne (na g, dz, h, s, z, ź), np. krążyć – krąg, pieniążek – pieniądz, grożę – grozić, mażę – mazać;

2. po l,ł, r, n, np. ulżyć, odwilż, rewanż, lżeć;

3. rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na –aż, -eż, np. młodzież (wyjątek: twarz, potwarz, macierz).

4. niewymiennym, np. bażant, pożytek, różnica, żarówka, księżniczka;

Pisownia wyrazów z "ch"

1. wymienne (na sz), np. mucha – muszka;

2. zawsze na końcu wyrazów, np. duch, puch, mech (wyjątek: druh);

3. po spółgłoskach, np. schować, wschód, wchodzić, tchórz.

4. niewymiennym, np. chmura, choroba, chuligan, pechowiec, kucharz;

Pisownia wyrazów z "h"

1. wymiennym ( na g, z, ż), np. wahać się – waga, błahy – błazen, druh – drużyna;

2. niewymiennym, np. hak, haft, herbata, hałas, hamulec, handel;

3. w wyrazach obcego pochodzenia rozpoczynających się cząstkami hipo-, hydro-, hiper- , np. hipokryta, hydrofor, hiperbola;

4. po spółgłosce z, np. zhańbić, zharmonizować.

Pisownia wyrazów z "ą", "ę"

1. ą, ę w zakończeniach czasowników: - w 1 os. lp. np. idę - w 3 os. lm. czasu teraźniejszego np. robią - w czasie przeszłym np. zdjął.

2. ę w bierniku lp. i ą w narzędniku lp. w zakończeniach rzeczowników i przymiotników np. B. matkę, kolegę; N. dobrą matką, z kolegą

3. ę w M., B., W. lp. niektórych rzeczowników rodzaju nijakiego, np. cielę, imię.

4. zaimek ta w bierniku zawsze tę!

Pisownia wyrazów z "om", "on", "em", "en"

1. w zakończeniach rzeczowników w celowniku lm. –om, np. drzewom, psom oraz –em w narzędniku lp. , np. przyjacielem, psem

2. w wyrazach obcego pochodzenia, np. centrum, benzyna, kontynent, kompas.

Pisownia wyrazów wielką literą

1. na początku zdania

2. nazwy i imiona własne (ludzi i zwierząt), nazwiska, przezwiska, nazwy rodów i rodzin

3. nazwy części świata, krajów, regionów i ich mieszkańców, przedstawicieli ras ludzkich i plemion

   Uwaga! Małą literą piszemy nazwy mieszkańców miast, wsi, osiedli, dzielnic miast, np. łodzianin – mieszkaniec Łodzi, Łodzianin mieszkaniec regionu Łódzkiego (do reformy w 2026)

4. nazwy geograficzne

   Uwaga! Jeśli drugi człon nazwy jest rzeczownikiem w mianowniku, to pierwszy będący rzeczownikiem pospolitym piszemy małą literą, np. jezioro Wigry morze Bałtyk (ale: Morze Bałtyckie)

5. Przymiotniki utworzone od nazw geograficznych piszemy małą literą, np. polski, europejski

Pisownia wyrazów wielką literą

1. pierwsze wyrazy w tytułach utworów literackich, a także wyrazy, które z zasady piszemy wielką literą, jak imiona czy nazwy geograficzne np. „Ania z Zielonego Wzgórza”.

2. nazwy ulic, parków, dzielnic i osiedli oraz zabytków, budowli i pomników

   Uwaga! Wyrazy: ulica, aleja, dzielnica, osiedle, pomnik są rzeczownikami pospolitymi i jeśli nie wchodzą w skład nazwy własnej, zapisujemy je małą literą np. aleja Kopernika, pomnik Mickiewicza.

3. wszystkie wyrazy w nazwach planet, gwiazd i ich układów

   Uwaga! Wyrazy: słońce, ziemia, gwiazda piszemy małą literą, jeśli występują w zdaniu jako rzeczowniki pospolite. np. Wczoraj słońce mocno grzało.

4. wszystkie wyrazy w nazwach świąt religijnych, państwowych oraz dni świątecznych

   Uwaga! Małą literą piszemy nazwy obrzędów zwyczajów, zabaw i uroczystości, np. topienie marzanny, andrzejki, karnawał, mikołajki, walentynki

Pisownia "nie" łącznie

1. z rzeczownikami, np. nieszczęście, nieprawda, niezgoda;

2. z przymiotnikami, np. niedobry, nieładny, niekorzystny;

3. z przysłówkami utworzonymi od przymiotników, np. niedobrze, nieładnie.

Pisownia "nie" rozłącznie

1. z czasownikami (w formie osobowej i bezokoliczniku), np. nie zrobię, nie zrobić; WYJĄTKI: niepokoić, niedomagać, niedowidzieć,

   nienawidzić, niecierpliwić się, niewolić, nieruchomieć

2. z przymiotnikami (w stopniu wyższym i najwyższym), np. nie lepszy, nie najlepszy; (do reformy w 2026)

3. z przysłówkami ( w stopniu wyższym i najwyższym), np. nie lepiej, nie najlepiej; (do reformy w 2026)

4. z czasownikami tzw. niewłaściwymi: nie warto, nie można, nie trzeba, nie należy, nie wolno, nie brak, nie potrzeba.

Pisownia cząstki "by"

1. Łącznie piszemy "by" z:

   -osobowymi formami czasowników, np. pisałbym;

   -ze spójnikami, które trzeba zapamiętać : gdyby, jeśliby, jeżeliby, żeby, aby;

2. Rozdzielnie piszemy "by" z:

   -bezokolicznikami, np. robić by, pisać by;

   -wyrazami o funkcji czasownikowej, które trzeba zapamiętać: wolno by, warto by, trzeba by, można by.

Uwaga! Zakończenia form tryb przypuszczającego: -bym, -byś, -by........ są ruchome; można je przenieść przed czasownik i wtedy piszemy rozdzielnie, np. czytałbym albo bym czytał, pisać by albo by pisać.