qidiruv tizmlari

Qidiruv tizimi (inglizcha: search engine) – kompyuterda, kompyuter tarmogʻida yoki butunjahon web tarmogʻida World Wide Web saqlanayotgan maʼlumotlarni qidirishga moʻlja langan dasturdir. Internet qidiruv tizimi Information Retrieval systemdan kelib chiqqan. Bu sistema maʼlumotlar bazasi uchun kalit-soʻzlar indeksini yaratib, natijada ushbu kalit-soʻz qatnashgan qidiruv soʻrovnomasiga javob sifatida natijalar roʻyxatini koʻrsatish imkoni paydo boʻladi. Qidiriv tizimining afza liklaridan biri bu kerakli maʼlumot yoki axborotni qisqa vaqt ichida komputer xotirasidan topib uni foydalanuvchiga yetkazishdir.

Internet qidiruv tizimi Information Retrieval systemdan kelib chiqqan. Bu sistema maʼlumotlar bazasi uchun kalit-soʻzlar indeksini yaratib, natijada ushbu kalit-soʻz qatnashgan qidiruv soʻrovnomasiga javob sifatida natijalar roʻyxatini koʻrsatish imkoni paydo boʻladi. Qidiriv tizimining afza liklaridan biri bu kerakli maʼlumot yoki axborotni qisqa vaqt ichida komputer xotirasidan topib uni foydalanuvchiga yetkazishdir.

Qidiruv tizimining asosiy vazifalari hamda tarkibiy qismlari quyidagilardir: Indeks yaratish va yangilab turish (hu jatlardagi maʼlumotlar strukturasi) Qidiruv soʻrovnomalarini bajarish Qidiruv natijasini imkon qadar mazmunli, yaʼni tushunarli shaklda koʻrsatish Odatda maʼlumotlar qidirish avtomatik ravishda amalga oshiriladi, masalan WWWda Webcrawler, alohida kompyuterda esa foydalanuvchi belgilagan Indexlar roʻyxatidan barcha maʼlumotlarni oʻqish. Qidiruv tizimi turlari Qidiruv tizimlarini bir qancha belgilariga koʻra turlarga ajratish mumkin. Quyidagi belgilar misol sifatida tanlangandir. Yangi qidiruv tizimini yaratishda ushbu belgilarning hammasini olish shart emas. Axborotlar turi Turli xil qidiruv tizimlari turli xil axborot turlarini qidira oladi. Avvaliga umumiy qilib maʼlumotlar turini koʻrsatish mumkin, masalan, matn, tasvir, videotasvir, audiofayl va b. Natijalar ham ushbu turlarga bogʻliq holda tartibga solinadi. Matn qidirilganda natija sifatida ushbu matndan kalit-soʻz qatnashgan bir qism koʻrsatiladi. Axborotlar manbaʼi Klassifikasiyaning yana bir turi bu qidiruv tizimi topgan axborotning manbaʼi hisoblanadi. Koʻpincha qidiruv tizimining nomi axborotlani qaysi manbaʼdan qidirishini koʻrsatadi

Web qidiruv tizimi – WWWdan maʼlumot qidiradi Usenet qidiruv tizimi – butun dunyoga taqsimlangan munozaralar mediumi (vositasi) hisoblanadigan Usenetdan maʼlumot qidiradi Intranet qidiruv tizimi – alohida tashkilotning ichki tarmogʻidagi kompyuterlardan maʼlumot qidiradi Desktop qidiruv tizimi – alohida kompyuterning maʼlumotlar bazasidan maʼlumot qidiradigan dastur. hozirda eng muhim tizim. Bu tizim tegishli maʼlumotlarni topib, indeks yaratadi. Indeks shunday bir strukturaki, bunda saqlangan maʼlumotlar keyingi qidiruv vaqtida ham qoʻ lanadi. Lekin bu tizimda indeksni yangilab turish va saqlash muammoli boʻlsa ham, qidiruv jarayoni tez ekanligi bu tizimning ustunligidir. Bu strukturani koʻpincha invers indeks deb ham atashadi. Intеrnеt tarmog’i shunday bir muhitki u o’zida turli ko’rinishdagi va turli ti lardagi ko’plab axborotlarni jamlagan. Bunda ushbu axborotlar ichidan kеrakli bo’lgan ma'lumotlarni qidirib topish muammosi paydo bo’ladi. Intеrnеt tarmog’ida har bir foydalanuvchi axborotni qidirish uchun o’zbеk, rus, ingliz yoki boshqa ti lardagi bir yoki bir nеcha so’zdan tashkil topgan so’rovlardan foydalanadi. Ya'ni ma'lumotlarni uning sarlavhasi yoki uning tarkibida ishtirok etgan so’zlar va jumlalar bo’yicha qidirib topish mumkin. Bunda foydalauvchi tomonidan Intеrnеt qidiruv tizimi qidiruv maydoniga kеrakli ma'lumotga doir so’z yoki jumla kiritiladi va qidiruv tizimi ishga tushiriladi. Axborotlarni paramеtrlari bo’yicha qidirish. Ko’rib o’tilganidеk, har bir foydalanuvchi Intеrnеt tarmog’i orqali o’ziga kеrakli bo’lgan ma'lumotlarni uning mavzusi hamda tarkibidagi so’z yoki jumla bo’yicha qidirib topishi mumkin, lеkin Intеrnеt tarmog’ida ma'lumotlar shunchalik ko’pki, ta'kidlab o’tilgan usul samara bеrmasligi mumkin. Bunday ho larda Intеrnеt qidiruv tizimlari qidiruvning bir qancha qo’shimcha usu lari bo’yicha qidiruvni taqdim etadi, bular: ma'lumotlarni uning tili bo’yicha qidiruv; ma'lumotlarni uning turi (matn, rasm, musiqa, vidеo) bo’yicha qidiruv; ma'lumotlarni uning joylashgan mintaqasi bo’yicha qidiruv; ma'lumotlarni uning joylashtirilgan sanasi bo’yicha qidiruv; ma'lumotlarni uning joylashgan Intеrnеt zonasi bo’yicha qidiruv; ma'lumotlarni xavfsiz qidiruv