15-16.тақырып 18 ғасырдағы қазақтардың материалдық мәдениеті

Қазақтар тұрмысында бұйымдар жасалды

Ағаштан киіз үйді жасаушы адамды атады

Далалықтар темір өңдеумен айналысатын адамды атады

Тоқым, құйысқан, жүген, өмілдірік, тартпа, ойыл, таралғы, қамшы жасаумен айналысқан шеберлер

Зергерлер негізінен пайдаланған металл

Металды асыл немесе жартылай асыл тастармен әшекейлеу: Зергерлік өнер

Далалықтар өмірінде аса кең таралған материал: Тері

Киіз үйдің бөліктері мен оған қажетті жабдықтарды сәйкестендіріңіз

1. Ағаш бөлігі; 2. Киіз бөлігі; 3. Жиһаз

А. кебеже, В. кереге; С. түндік

«Үйге киіздер немесе кілемдер төселеді» деп жазған

Мәтіннің авторын анықтаңыз;

«Қой жүнінен жасалған киізден бөлек, жіп те иіреді, оларды түрлі түске бояп, ұзын мтаталар тоқиды; бұндай тоқымалар кілем орнына ,ал кейде күймелі арбаның жолым үйдің қоршауын даярлауға және онда шымылдық құруға қолданылады», деп жазған;Далалықтарда дамыған кілем тоқу ісі туралы жазып қалдырған

Көшпелілердің негізгі ою-өрнегі аталды

Байлық пен еркіндікті дербестікті, молшылықты білдіретін

Киіз үйдің ағаш бөліктері

Киіз үйдің ағаш бөліктерін жасаушы шебер

Киіз үйдің ер адамдарға арналған төрден оңға қарай бөлігінде сақталатын заттар

Киіз үйдегі ең құрметті орын - төрде тұратын бұйымдар

Киіз үйдің бөліктері мен оған қажетті жабдықтарды сәйкестендіріңіз

1. Ағаш бөлігі;   2. Киіз бөлігі;   3. Жиһаз

А. кебеже; В. кереге; С. түндік

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

Қазақ бақсы-балгерлерi. А., 1993. 18—21-бб.

20. Мәтін бойынша түнде жолға шыққанда бағытты анықтайтын жұлдыз

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

 Мәтін пайдаланып шамандық аңыздар бойынша, жұлдыздарға арнап құрбандық шалатын халықты анықтаңыз

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

Мәтін бойынша дұрыс емес дәйекті (-терді) анықтаңыз

І. Қазақ халқы жұлдыздардың жер бетіндегі бағытқа әсер еткеніне сенген

ІІ. Қазақ халқы болып-толған адамды «жұлдызы жанған» деп айтады

ІІІ. Қазақ халқы жұлдыздарға арнап құрбандық шалады

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

 Мәтін бойынша дұрыс сәйкестендіру жасаңыз

1. «Темірқазық»      2. «Шолпан жұлдызы»       3. «Үркер»

А. жыл мезгілін анықтауға мүмкіндік береді.    Ә. көк әлемде қозғалмай бір орында тұрады.     Б. таңғы жұлдыз

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

Мәтін бойынша жұлдыздарға қатысты дұрыс дәйектерді анықтаңыз

І. «Бақташы жұлдызы» туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келеді

ІІ. Қазақтар «Темірқазыққа» қарап, түннің қай сағаты екенін және жыл мезгілін анықтайды

ІІІ. Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда «Темірқазық» жұлдызымен бағыт анықтаған

IV. «Шолпан жұлдызына» қарап қазақтар жыл мезгілін анықтаған

ҚАЗАҚТАРДЫҢ КОСМОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСIНIКТЕРI

«...Қазақтар жұлдыздардың жер бетiндегi бағытқа әсер ететiнiне сенедi, халық арасында көк күмбез жайлы әңгiмелер де баршылық. Кейбiреулердiң пiкiрi бойынша, әрбiр жұлдыз жердегi әрбiр адамның жанына сәйкестiк тұтастықта, адам өлгенде, оның аспандағы жұлдызы да жерге ағып түседi. Болып-толған бақытты адамды “жұлдызы жанған” деседi. Шамандық аңыздар бойынша, моңғолдар жұлдыздарға арнап құрбан шалады, қазақтар сияқты, байлық, билiк, бағыт жөнiнде жұлдыздарға үмiт арта қарайды, кереметтiгiне сенедi. 

1. “Темiрқазық” (“Полярная звезда”). Қазақ саяхатшылары түнде жолға шыққанда осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темiрқазық деп атау себебi, оның көк әлемiнде қозғалмай, бiр орында тұруынан болса керек.

2. “Жетiқарақшы” (“Большая Медведица”). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз жетi қарақшының рухы,

3. “Үркер” (“Плеяда”). Қазақтар Үркердiң Жетiқарақшыны үнемi өкшелеп жүретiнiн байқаған. Қазақтар Үркерге қарап, түннiң қай сағаты екенiн және жыл мезгiлiн анықтайды.

4. “Бақташы жұлдызы” (“Венера”). Осы жұлдыз туылғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келедi.

5. “Шолпан жұлдызы” (“Утренняя звезда”) - таңғы жұлдыз. Зодиак белгiлерi және оның шоқ жұлдыздары арабтардан белгiлi болған, бiрақ атаулары бiраз өзгерiске ұшыраған.

Қазақтарда олардың өздерi қойған аттары бар. “Құс жолы” (“Млечный путь”) жұлдыздардың бойымен жыл құстары ұшып кетедi, ұшып келедi.

Мәтіннің авторын анықтаңыз;

 «Қырғыз қайсақтардың қысы жазы бірдей тұра беретін бірден бір баспасы киіз үй болып табылады  Киіз үй адамның қашаннан бергі ойлап тапқан ең ғажайып практикалық өнер табысының бірі екенінде дау жоқ»

3-суретте бейнеленген қазақтың ертедегі мүлкі(бұйымы)

4-суреттегі бұйымды жасауда қазақтар жиі қолданған шикізат

Суреттерде берілген бұйымдардың ортақ атауы

Киіз, туырлық, сықырлауық, желбау бұйымдары сәйкес келетін сурет

Берілген суреттен «материалдық әлем белгісі» болып табылатын нышанды анықтаңыз