พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ไทย สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

หน่วยการเรียนรู้ที่ 2

พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ไทย

สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

1. ข้อใดไม่ใช่ปัจจัยในการสถาปนา

รัตนโกสินทร์เป็นราชธานี

มีพื้นที่ขนาดเล็กเหมาะสม

ส าหรับไพร่พล

ธนบุรีไม่เหมาะสม

น ้าเซาะตลิ่งพังอยู่เสมอ

มีลมมรสุมพัดผ่าน
ท าให้มีฝนตกชุก

มีแม่น ้าหลายสายไหลผ่านออก

สู่ทะเลบริเวณอ่าวไทย

A

C

D

B

2. รัตนโกสินทร์การปกครองบ้านเมือง

โดยใช้กฎหมายใด

กฎหมายตราสามดวง

กฎหมาย 12 โต๊ะ

กฎหมายธรรมศาสตร์

กฎหมายตาต่อตาฟันต่อฟัน

A

C

D

B

3. สนธิสัญญาเบอร์นีย์

เกิดขึ้นในสมัยใด

รัชกาลที่ 3

รัชกาลที่ 2

รัชกาลที่ 1

รัชกาลที่ 4

A

C

D

B

4. ประเทศใดหมายถึงรัฐพื้นบ้าน

ของรัตนโกสินทร์

ล้านนา

โปรตุเกส

จีน

ฝรั่งเศส

A

C

D

B

5. สงครามเก้าทัพเกิดขึ้นในสมัยใด

สมเด็จพระพุทธยอดฟ้า

จุฬาโลกมหาราช

สมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

สมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

A

C

D

B

การสถาปนาราชธานี

1

ที่ตั้งกรุงธนบุรีไม่เหมาะสม

เพราะอยู่ในท้องคุ้ง น ้าเซาะตลิ่งพังอยู่เสมอ

ฝั่งกรุงเทพ ฯ มีชัยภูมิเหมาะสม

มีแม่น ้าเจ้าพระยาเป็นคูเมืองทั้งด้านตะวันตกและด้านใต้

ประกอบกับพื้นที่นอกคูเมืองเดิมเป็นพื้นที่ลุ่มที่เกิดจากการตื้นเขิน

ของทะเล ข้าศึกจะยกทัพมาด้านนี้ ได้ยาก

3

บริเวณพระราชวังเดิม

ของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชคับแคบ

ไม่สะดวกต่อการขยายพระราชวังให้กว้างออกไป

2

ปัจจัยที่ส่งผลต่อความมั่นคงและความเจริญรุ่งเรือง

เป็นศูนย์กลางของอาณาจักรมีเส้นทางออกสู่ทะเล
เป็นศูนย์รวมของการขยายตัว

ทางด้านวัฒนธรรม

มีแม่น ้าหลายสายไหลผ่านออก

สู่ทะเลบริเวณอ่าวไทย
พระปรีชาสามารถของ

พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรี

มีลมมรสุมพัดผ่าน ท าให้มีฝนตกชุก

1

2

3

5

4

พัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การบริหารราชการแผ่นดินส่วนกลาง

พระมหากษัตริย์

กรมมหาดไทย

กรมเมือง

กรมท่า

กรมกลาโหม

กรมวัง

กรมนา

พัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การบริหารราชการแผ่นดินส่วนหัวเมือง

หัวเมืองชั้นใน

ราชธานี

หัวเมืองชั้นนอก

เมืองที่อยู่รายรอบราชธานี

จัดเป็นเมืองจัตวา มีหัวหน้าปกครอง

เรียกว่า ผู้รั้งเมืองหรือจ่าเมือง

เมืองพระยามหานคร

ได้แก่ เมืองซึ่งอยู่ห่างจากราชธานีออกไป

คือ หัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี

เป็นเมืองชายแดนของต่างชาติ
ต่างภาษามีฐานะเป็นเมืองประเทศราช

เช่น ญวน เขมร เวียงจันทน์ หลวงพระบาง

หัวเมืองประเทศราช

พัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การบริหารราชการแผ่นดินในส่วนท้องที่

ประกอบด้วย หมู่บ้านหรือบ้าน แต่ละหมู่บ้าน จะมีผู้ใหญ่บ้าน เป็นหัวหน้า

หลายหมู่บ้านรวมเป็นต าบล แต่ละต าบล จะมีก านันเป็นหัวหน้า
หลายต าบลรวมเป็นแขวง มีเจ้าแขวงเป็นหัวหน้า
หลายแขวงรวมเป็นเมือง มีเจ้าเมืองเป็นผู้มีอ านาจสูงสุดของเมือง

การปกครองบ้านเมือง
ยังมีการใช้กฎหมาย

เรียกว่า กฎหมายตราสามดวง

เป็นหลักเพื่อความสงบเรียบร้อยด้วย

พัฒนาการด้านเศรษฐกิจ

การค้าภายในประเทศ

การค้ากับต่างประเทศ

ลักษณะเศรษฐกิจเป็นแบบยังชีพ

โดยผลิตเพื่อบริโภคในครัวเรือน หากเหลือ

จึงน าไปเสียภาษีอากรให้แก่ทางราชการ

และน าไปแลกเปลี่ยนซื้อขายกัน

อยู่ภายใต้การควบคุมของพระคลังสินค้า

ที่ผูกขาดการค้ากับต่างประเทศ

จนกระทั่งสมัยรัชกาลที่ 3 ท าสนธิสัญญาเบอร์นีย์
กับอังกฤษและสหรัฐอเมริกา ท าให้สินค้าออกของไทย

เช่น ข้าว น ้าตาล พริกไทย เป็นที่ต้องการของพ่อค้าต่างชาติจ านวนมาก

พัฒนาการด้านสังคม

โครงสร้างสังคมไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ทาส

ไพร่

ขุนนาง

พระบรมวงศานุวงศ์

พระมหากษัตริย์

พระประมุขของราชอาณาจักร

ให้เป็นสมมติเทพ และทรงเป็นธรรมราชา

เครือญาติของกษัตริย์ มีศักดินาแตกต่างกันไปตามฐานะ

บุคคลที่รับราชการแผ่นดินมีทั้งศักดินา ยศ ราชทินนาม และต าแหน่ง

ราษฎรที่ถูกเกณฑ์แรงงานให้กับทางราชการ ต้องสังกัดมูลนาย

บุคคลที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในแรงงานและชีวิตของตนเอง ต้องตกเป็นของนายจนกว่าจะได้ไถ่ตัว

พระภิกษุสงฆ์

ท าหน้าที่ในการสืบทอดพระพุทธศาสนา

ได้รับการยกย่องและศรัทธาจากบุคคลทุกชนชั้น

พัฒนาการด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

ลักษณะความสัมพันธ์กับรัฐเพื่อนบ้าน

รัฐเพื่อนบ้าน หมายถึง รัฐที่ตั้งอยู่ติดกับดินแดนราชอาณาจักรไทย ประกอบด้วย

ล้านนา

พม่า

มอญ ล้านช้าง

เขมร ญวน และมลายู

สงครามครั้งส าคัญที่สุด คือ
สงครามเก้าทัพ พ.ศ. 2328

เป็นสงครามครั้งแรก

ระหว่างอาณาจักรพม่ากับอาณาจักรรัตนโกสินทร์

ตรงกับรัชกาลพระเจ้าปดุงและ

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช

กรณีความสัมพันธ์กับพม่าเป็นการเผชิญหน้าทางการทหาร

พัฒนาการด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

ลักษณะความสัมพันธ์กับจีน

มีความสัมพันธ์ทางด้านเศรษฐกิจ

เพื่อผลประโยชน์ทางการค้า การค้าขายกับจีนจะมีลักษณะพิเศษ ที่เรียกว่า การค้าแบบรัฐบรรณาการ

โดยถ้ารัฐใดแต่งตั้งทูตพร้อมกับน าเครื่องราชบรรณาการไปถวายจักรพรรดิจีน ราชส านักจีนถือว่าเข้ามาอ่อนน้อม

และให้การรับรองกษัตริย์ของรัฐนั้น ๆ และอนุญาตให้ซื้อขายกับจีน

สงคราม 9 ทัพ

พัฒนาการด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

ลักษณะความสัมพันธ์กับประเทศตะวันตก

ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ไทยมีการติดต่อทางการทูตกับประเทศตะวันตก

ได้แก่ โปรตุเกส อังกฤษ และสหรัฐอเมริกา

ลักษณะความสัมพันธ์จะเป็นเรื่องผลประโยชน์

ทางด้านเศรษฐกิจเป็นส าคัญ

ความสัมพันธ์ทางด้านเศรษฐกิจ

ไทยยินดีให้โปรตุเกส อังกฤษ และสหรัฐอเมริกา ส่งพ่อค้า

เข้ามาค้าขายกับไทยได้ แต่ขณะเดียวกัน เพื่อรักษาความมั่นคงและ

ปลอดภัยให้พ้นจากการครอบครองของชาติตะวันตกด้วย

เหตุการณ์ส าคัญที่มีผลต่อพัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การอพยพเข้ามาของชาวจีนในสมัยรัตนโกสินทร์

สาเหตุของการอพยพ

ออกนอกประเทศของชาวจีน

ภัยธรรมชาติ

การเมืองภายในของจีน
การเพิ่มจ านวนประชากร

ปัจจัยที่ท าให้ชาวจีน
อพยพเข้ามาในไทย

ความอุดมสมบูรณ์และ

ความสงบสุขของแผ่นดินไทย

การมีชุมชนชาวจีน
ขนาดใหญ่ในไทย

เหตุการณ์ส าคัญที่มีผลต่อพัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การอพยพเข้ามาของชาวจีนในสมัยรัตนโกสินทร์

ผลของการของชาวจีนอพยพเข้ามาในไทย

ด้านการเพิ่มก าลังคน

ซึ่งช่วยเพิ่มแรงงานให้กับเมืองไทย

ในเวลาที่ฟื้นฟูบ้านเมืองได้เป็นอย่างดี

ด้านเศรษฐกิจ

ชาวจีนอพยพประกอบอาชีพต่าง ๆ เช่น การค้า
ท าสวนผัก เลี้ยงสัตว์ รวมถึงเจ้าภาษีนายอากร

ซึ่งมีความส าคัญทางเศรษฐกิจของไทย

ด้านการปกครอง

บางคนได้มีบทบาททางการปกครองโดย
เป็นขุนนางไทย เช่น ชาวจีนชื่อเหยียง เป็น
พระยาสงขลา และเป็นต้นตระกูล ณ สงขลา

ด้านสังคม

ชาวจีนอพยพบางส่วน ท าการละเมิดกฎหมาย
มีการรวมตัวกันเป็นอั้งยี่หรือสมาคมลับลักลอบ
ซื้อขายฝิ่น ส่งผลให้ชาวไทยสูบด้วย ทางราชการ

ต้องออกประกาศห้ามการซื้อขายและสูบฝิ่น

เหตุการณ์ส าคัญที่มีผลต่อพัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การจัดระเบียบสังคมชาวจีนในสมัยรัตนโกสินทร์

ให้ชาวจีนจ่ายเงินผูกปี้
แทนการเกณฑ์แรงงาน

ท าให้มีรายได้และควบคุมชาวจีน

ในเมืองที่มีชาวจีนอพยพอยู่มาก

ให้มีกรมการเมืองหรือเจ้าหน้าที่

ของเมืองเป็นชาวจีนด้วย

กวดขันให้หัวหน้าหรือเถ้าเก๋

ซึ่งเป็นนายทุนชาวจีนที่รับชาวจีนอพยพเข้ามา

ให้ควบคุมดูแลชาวจีนให้ดี

สมัยรัชกาลที่ 5

ให้ชาวจีนตั้งเป็นสโมสรการค้า

เป็นสมาคมในลักษณะอื่นได้

ซึ่งต่อมาได้เป็นสมาคมผู้บ าเพ็ญประโยชน์

เช่น สมาคมมูลนิธิร่วมกตัญญู

1

2

3

4

บทบาทของพระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรีต่อความมั่นคง

และความเจริญรุ่งเรืองของชาติไทย

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช

พระราชกรณียกิจที่ส าคัญ

ด้านการเมืองการปกครอง

ด้านความมั่นคง

ด้านศิลปวัฒนธรรม

ทรงสถาปนารัตนโกสินทร์เป็นราชธานี

ทรงสถาปนาราชวงศ์จักรี

การช าระกฎหมาย เรียกว่า กฎหมายตราสามดวง

ทรงป้องกันราชอาณาจักรให้ปลอดภัย
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสงครามเก้าทัพ

สังคายนาพระไตรปิฎก ทรงสนพระทัยวรรณคดี
จึงมีวรรณคดีที่ส าคัญหลายเรื่อง เช่น รามเกียรติ์

รวมถึงการแปลวรรณกรรมของต่างชาติ

เช่น สามก๊ก และราชาธิราช

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

พระราชกรณียกิจที่ส าคัญ

ด้านความมั่นคง
ด้านศิลปวัฒนธรรม

โปรดเกล้าฯ ให้ครัวมอญไปตั้งภูมิล าเนา

ที่แขวงเมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรี

และเมืองนครเขื่อนขันธ์

โปรดเกล้าฯ ให้ไพร่มารับราชการ 1 เดือน

และอยู่กับครอบครัว 3 เดือน

ทรงให้มีการตรากฎหมาย
ห้ามสูบและซื้อขายฝิ่น

ทรงมีพระปรีชาสามารถ

ในด้านสถาปัตยกรรม ประติมากรรม

ดนตรีนาฏศิลป์

และวรรณกรรมประเภทต่าง ๆ
โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระปรางค์
วัดอรุณราชวราราม (วัดแจ้ง)

บทบาทของพระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรีต่อความมั่นคง

และความเจริญรุ่งเรืองของชาติไทย

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระราชกรณียกิจที่ส าคัญ

ด้านการเมืองการปกครอง

ด้านการค้ากับต่างประเทศ

ด้านศิลปวัฒนธรรม
ทรงป้องกันอาณาจักรด้วยการ

สกัดกองทัพของเจ้าอนุวงศ์
ทรงประสบความส าเร็จ

ในการยุติการสู้รบระหว่างไทยกับญวน

ทรงสนับสนุนการค้าทั้งกับเอเชียและยุโรป

มีการลงนามในสนธิสัญญาเบอร์นีย์

ทรงมีรับสั่งสร้างเรือส าเภาที่วัดยานนาวา

โปรดเกล้าฯ ให้จารึกวรรณคดีส าคัญ

และวิชาการแพทย์ลงแผ่นศิลา

แล้วติดไว้ตามศาลารายรอบบริเวณ

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม

บทบาทของพระมหากษัตริย์ในราชวงศ์จักรีต่อความมั่นคง

และความเจริญรุ่งเรืองของชาติไทย