Aðdragandi fyrri heimsstyrjaldarinnar

Fyrri heimsstyrjöldin stóð yfir 1914-1918.


Upphaf stríðsins var morðið á Frans Ferdinand erkihertoga og ríkisarfa Austurríkis í Sarajevó þann 28. júní 1914.

​
Átökin breiddust hratt út en stríðinu lauk með uppgjöf Þjóðverja 11. nóvember 1918.

Stríðið sem enda átti öll stríð

Versalasamningurinn - friðarsáttmáli sem fyrrum fjandmenn skrifuðu allir undir.

Þjóðverjar voru dæmdir ábyrgðarmenn fyrir stríðinu og þurftu að borga allan skaðann eftir stríðið og misstu um 10% af landsvæði sínu.

Þýskaland glataði öllu veldi sínu og ný ríki urðu til, eins og t.d. Tékkóslóvakía, Eistland, Lettland, Pólland og Júgóslavía.

Bandaríkin var ríkasta land heims á þessum tíma og lánaði Evrópu pening eftir fyrri heimsstyrjöldina.

En þegar hlutabréfamarkaðurinn féll (nánar útskýrt á næstu glæru) vantaði þeim peninginn sinn til baka og margar Evrópuþjóðir gátu ekki borgað skuldina svo margir bankar fóru á hausinn.

Upphafið að Kreppunni miklu.....

Þann 24. október 1929 varð mikið verðfall á hlutabréfamarkaði í Bandaríkjunum þar sem margir höfðu keppst um að kaupa hlutabréf og græða á þeim og mörg fyrirtæki urðu gjaldþrota og þúsundir manna misstu vinnuna.

Íslendingar voru fátækir fyrir Kreppuna en þegar hún skall á, um það bil ári síðar en annars staðar versnaði ástandið enn frekar.

Engar atvinnuleysisbætur voru í boði og útgerðarfyrirtæki urðu mörg gjaldþrota.

Til að koma í veg fyrir vannæringu meðal hinna atvinnulausu var sett upp súpueldhús.

Verkalýðsfélögin kröfðust þess að ríki og sveitarfélög myndu auka framkvæmdir til að búa til störf fyrir fólkið.

Þá var gerð svo kölluð "atvinnubótavinna" fyrir þá sem voru verst staddir. Störf búin til, eins og t.d. snjómokstur og gatnagerð.

Atvinnurekendur lækkuðu launin til að komast hjá uppsögnum en það varð alls ekki vinsælt og leiddi til verkfalla og mótmæla.

Gúttóslagurinn

Reykjavíkurbær ætlaði að lækka verulega kaup í atvinnubótavinnunni.

Margir verkamenn voru rosalega ósáttir við þetta og mættu til að mótmæla en eitt leiddi af öðru og slagsmál brutust út.

Lögreglan notaði barefli og náði valdi á óeirðunum.

Verkamenn unnu þó þann sigur að þeir komu í veg fyrir launalækkun

Gjaldþrot og atvinnuleysi skapaði kjöraðstæður fyrir áróður nasismans.

Sífellt fleiri aðhylltust stefnu þeirra, margir komnir með nóg af ástandinu og
loforð nasismans gáfu framtíðinni bjarta yfirbragð.

30. janúar 1933 var Hitler skipaður kanslari Þýskalands (formaður ríkisstjórnar) og á stuttum tíma var búið að banna frjáls verkalýðsfélög og alla aðra stjórnmálaflokka.

Nasistar fóru að mynda þjóðfélagið að sinni mynd og það var lítið sem stoppaði þá.