Δημήτρης Χατζής - Σαμπεθάι Καμπιλής

Δημήτρης Χατζῆς (1913-81): πεζογράφος καὶ φιλόλογος ἐξ Ἰωαννίνων.

Ἀπὸ τὴν συλλογὴ διηγημάτων Τὸ τέλος τῆς μικρῆς μας πόλης (1963).

Γιάννενα, 25 του Μαρτίου 1944.

«…παρακαλέσαμε πολλούς να μείνουμε κάπου εκτός των εβραϊκών συνοικιών μέχρι να περάσει η μπόρα αλλά δεν μας δέχτηκαν. Θα είχαμε γλιτώσει…».

Ένα από αυτά τα κορίτσια -η Εσθήρ Κοέν– κατάφερε να ζήσει μέχρι την 1η Δεκεμβρίου 2020. Κι αυτό είναι κάτι σπουδαίο.

​

Στις 25 Μαρτίου του 1944 οι ναζιστικές δυνάμεις κατοχής προχώρησαν στη σύλληψη των 1.850 Εβραίων των Ιωαννίνων, σημαντικό μέρος του πληθυσμού της Ελληνικής Εβραϊκής κοινότητας, με παρουσία αιώνων στην Ιστορία της χώρας. Οι συλληφθέντες οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς, απ’ όπου βγήκαν ζωντανοί μόνον οι 163.

​

​Διοικητής της Γερμανικής Ασφάλειας ήταν τότε ο Βάλτερ Μπλούμε και ο στενός συνεργάτης του Φρίντριχ Λίνεμαν. Και οι δύο κρίθηκαν ύποπτοι για το έγκλημα κατά της εβραϊκής κοινότητας των Ιωαννίνων, μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τελικά όμως, οι Μπλούμε και Λίνεμαν απαλλάχθηκαν αμετάκλητα το 1971, αφού ο εισαγγελέας Ζίγκφριντ Χέφλερ αποφάσισε ότι δεν υπήρξαν «συναυτουργοί» της εξόντωσης των Eβραίων των Ιωαννίνων, αλλά απλοί «συνεργοί» που εκτελούσαν διαταγές ανωτέρων τους. Βάσει του γερμανικού δικαίου όμως η συνέργεια σε «ανθρωποκτονία» παραγραφόταν εντός δεκαπέντε ετών.

Οι Γερμανοί αποφασίζουν τελικά να «χτυπήσουν» στις 25 Μαρτίου 1944, ανήμερα της εθνικής γιορτής. Είναι Σάμπατ, αργία του Σαββάτου για τους Εβραίους και οι περισσότεροι είναι ακόμα στα κρεβάτια τους.

 Η Εσθήρ Στέλλα Κοέν, επιζήσασα του Άουσβιτς, αφηγείτο:

«Κατεβαίνω κάτω ανοίγω την πόρτα και ήταν ένας χωροφύλακας “μάστε τα” λέει σε 2 ώρες φεύγετε, του κλείνω την πόρτα και ανεβαίνω πάνω τρέχοντας χτυπώ την πόρτα του αδελφού μου κλαίγοντας. Σηκώνεται, ανοίγει το παράθυρο και ακούγεται εκείνος ο οδυρμός εκείνα τα μοιρολόγια εκείνα τα χτυπήματα στα τζάμια στις πόρτες αλαφιασμένος ο κόσμος σε 2 ώρες έπρεπε να μάσει ό,τι είχε τι μπορούσε να πάρει τι μπορούσε να πάρει;».

​

​Η σύλληψη και ακολούθως η αποστολή με τρένα των περίπου 1.960 Εβραίων των Ιωαννίνων δεν θα ήταν τόσο επιτυχής και τόσο γρήγορη, αν δεν υπήρχε η βοήθεια κάποιων ελληνικών υπηρεσιών προς τους Γερμανούς, όπως λ.χ. η Αστυνομία/Χωροφυλακή. Αναφέρεται σε πολλές πηγές, ακόμα και σε εκθέσεις των Ναζί, και γνωρίζουμε σήμερα πως πρόκειται για γεγονός. Έγιναν συσκέψεις, ακόμη και λίγο πριν χαράξει εκείνη η ημέρα, για τον καταμερισμό ενστόλων στα σημεία του κυκλωτικού μπλόκου.

Λίγη ώρα μόνο μετά που έφυγε και το τελευταίο φορτηγό, ήδη από το μεσημέρι της ίδιας μέρας, υπήρχαν αναφορές για πλιάτσικο στις περιουσίες των Εβραίων από τους χριστιανούς της πόλης.