วิวัฒนาการของการแสดงโขน

โขน เป็นนาฏกรรมที่มีศิลปะเป็นแบบฉบับชนิดหนึ่งของไทยดังที่ได้กล่าวมาแล้ว

แต่ไม่ปรากฏคำเรียกนี้อย่างแน่ชัดในจารึกหรือเอกสารทางโบราณของไทย

มีแต่จดหมายเหตุของชาวต่างชาติที่ได้เดินทางมายังกรุงศรีอยุธยาในสมัยนั้น คือ

มองสิเออร์ เดอ ลา ลูแบร์ (Monsieur De La Loubere) ราชทูตฝรั่งเศสได้บันทึกไว้เป็นเอกลักษณ์อักษรในหนังสือ A New Historical Relation of Siam

ถึงรูปแบบการแสดงโขน ละคร ระบำ

​แหล่งกำเนิดของโขน

หนังใหญ่​

เป็นมหรสพอย่างหนึ่งที่สำคัญของไทย จะใช้หนังวัวหรือหนังควายดิบ โดยตากแห้งและขึงลงในกรอบให้ตึง แล้วจึงเขียนภาพลงบนแผ่นหนัง ฉลุด้วยเครื่องมือ การเล่นหนังใหญ่ประกอบด้วยการเชิดหนัง ซึ่งต้องเต้นไปตามจังหวะของดนตรีปี่พาทย์ที่ตีประกอบการแสดง มีการพากย์ เจรจา การขับร้อง การเต้นและตามลักษณะของเพลงหน้าพาทย์

ดังนั้นโขนจึงได้รับอิทธิพลจากหนังใหญ่เกี่ยวกับ การพากย์ เจรจา การขับร้อง การเต้น

และใช้เพลงหน้าพาทย์

​การแสดงชักนาคดึกดำบรรพ์​

เป็นการแสดง​เกี่ยวกับตำนานของพระเป็นเจ้าในศาสนาพราหมณ์โดยเฉพาะเรื่องของการกวนนน้ำอมฤตซึ่งใช้พญานาคเป็นเชือกพวนใช้เขาพระสุเมรุเป็นไม้กวนบางตำราวำใช้เขามณฑลคีรี ซึ่งการแสดงชักนาคดึกดำบรรพ์มีการแบ่งนักแสดงเป็น 2 ฝ่าย คือ ฝ่ายอสูร

ฝ่ายเทวดา โขนได้รับอิทธิพลจาก​การแสดงชักนาคดึกดำบรรพ์ในเรื่องของการแตํงกาย

การสวมหัวโขนและการแบํงประเภทของผู้แสดง

​กระบี่กระบอง​

เป็นการแสดงที่บํงบอกถึงสัญชาตญาณการตํอสู้ของมนุษย์ที่มีแตํโบราณ โขนจึงได้นำการเยื้องกรายร่ายรำในการต่อสู้ กระบวนท่ารบ การใช้อาวุธ และท่าทางในการขึ้นลอยมาจากการแสดงกระบี่กระบอง

​

​โขนกลางแปลง

เป็นการเล่นโขนกลางสนามบนพื้นดิน ไม่ต้องปลูกโรง การแสดงโขนประเภทนี้จะนิยมเล่น​ นิยมแสดงแตํ การยกทัพ และสู้รบกันเป็นสํวนใหญํ เพราะสนามกว้างเหมาะสมที่จะแสดงชุด ที่มีตัวแสดงมาก เชํน กองทัพยักษ์ และกองทัพวานร ออกมารบกัน เป็นต้น ปี่พาทย์ที่บรรเลงประกอบการแสดงโขนชนิดนี้ ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีเพียงวง ที่เรียกวำ เครื่องห้าประกอบด้วย ปี่กลาง ระนาดเอก ฆ้องวงใหญํ ตะโพน กลองพัด และฉิ่ง กลองทัด ที่ใช้ตีประกอบ​

โขนนั่งราว หรือ โขนโรงนอก

เป็นการแสดงโขนที่วิวัฒนาการมาจาก โขนกลางแปลง ซึ่งแสดงบนพื้นดินกลางสนามหญ้า

มีต้นไม้และใบไม้ เป็นฉากธรรมชาติ ผู้แสดงโขน ทุกคน จะต้องสวมหัวโขน ปิดหน้าทั้งหมด แม้แต่ตัวพระราม พระลักษณ์ ยกเว้นแต่ ตัวนางเท่านั้น​ การแสดงโขนนั่งราว ก็ต้องมีปี่พาทย์ บรรเลงประกอบ เช่นเดียวกับ การแสดงโขน ประเภทอื่น ๆ การดำเนินเรื่องจึงใช้พากย์เจรจา

ไม่มีการขับร้อง

​โขนกลางแปลง

เป็นการเล่นโขนกลางสนามบนพื้นดิน ไม่ต้องปลูกโรง การแสดงโขนประเภทนี้จะนิยมเล่น​

นิยมแสดงแตํ การยกทัพ และสู้รบกันเป็นสํวนใหญํ เพราะสนามกว้างเหมาะสม

ที่จะแสดงชุด ที่มีตัวแสดงมาก เชํน กองทัพยักษ์ และกองทัพวานร ออกมารบกัน เป็นต้น

ดนตรีที่ใช้ในการแสดงเป็นดนตรีปี่พาทย์

​

โขนหน้าจอ

เป็นโขนประเภทหนึ่งที่พัฒนามาจากการแสดงหนังใหญ่ คือมีการแต่งตัวออกมาแสดงหน้าจอ เหมือนการแสดงหนังใหญํ โดยเจาะผ้าดิบทั้ง 2 ข้าง ทำเป็นช่องประตูเข้าออก

ยกพื้นหน้าจอขึ้นลาดกระดาษปูเสื่อ มีลูกกรงล้อมรอบกั้นคนดูมิให้เข้ามา ดนตรีจะบรรเลงบนพื้นโรงโขนหลังจอหนังใหญํที่ยกจอขึ้นเหนือพื้นเวที ผู้บรรเลงจะมองเห็นผู้แสดงผำนช่องว่างระหว่างจอหนังกับพื้นเวทีซึ่งมีเชือกผูกตรึงยึดจอไว้

โขนโรงใน

เป็นโขนประเภทหนึ่งที่พัฒนามาจาก “หนังจับระบำหน้าจอ” และ “หนังติดตัวโขน” ซึ่งเอาละคร มาเล่นระบำแทนตัวหนังสลับกับการเชิดหนังใหญ่ มีการนำการเต้นการพากย์ การเจรจา และการรำมาประสมกับระบำ รำ ฟ้อน ประกอบการขับร้อง และเพลงประกอบกิริยาอาการของดนตรีแบบละครในด้วยลีลาทำราที่ประณีตงดงาม โขนโรงในต้องมีโรงสำหรับแสดง และมีฉากหลังเป็นม่าน

มีเตียงสำหรับตัวแสดงนั่ง และปี่พาทย์บรรเลงรับ จะต้องตีกรับเป็นจังหวะ​

โขนฉาก

แสดงเชํนเดียวกับโขนโรงในทุกประการ มีบทสำหรับแสดงที่แต่งขึ้นไว้โดยตัดตอนให้เรื่องกระชับเพื่อให้พอเหมาะกับฉากที่สร้างประกอบการแสดงตามท้องเรื่อง นักพากย์เจรจาและนักร้อง

จะพากย์และขับร้อง การพัฒนาขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยูํหัว (รัชกาลที่5) นำรูปแบบการสร้างฉาก และแบ่งฉากมาใช้ประกอบการแสดงเหมือนละครดึกดำบรรพ์