วิธีการทางประวัติศาสตร์

​วิธีการทางประวัติศาสตร์ (Historical Method) หมายถึง การศึกษา ค้นคว้า และ เรียบเรียงเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์จากการวิเคราะห์ข้อมูลหลักฐาน ทั้งประเภทเอกสารและ หลักฐานอื่นๆ เพื่อให้ได้มาซึ่งองค์ความรู้ใหม่ทางประวัติศาสตร์โดยปราศจากอคติ วิธีการทางประวัติศาสตร์เพื่อสร้างองค์ความรู้ใหม่ นักประวัติศาสตร์มีกระบวนการศึกษาหรือ เรียกว่าวิธีการทางประวัติศาสตร์มีขั้นตอนสำคัญ 5 ขั้นตอน ดังนี้

​1. การกำหนดประเด็นหรือหัวข้อในการศึกษา เป็นขั้นตอนแรกของวิธีการทางประวัติศาสตร์ซึ่งผู้ศึกษาสนใจ อยากรู้ สงสัย จึงตั้งประเด็นหรือหัวข้อที่จะศึกษาค้นคว้า โดย พิจารณาว่าต้องการศึกษาเหตุการณ์หรือเรื่องราวเกิดขึ้นที่ใด ช่วงเวลาไหน เป็นเรื่องราวของใคร เป็นพฤติกรรมหรือกิจกรรมด้านใดของมนุษย์เป็นต้น

​2. การรวบรวมหลักฐานประเภทต่างๆ เมื่อได้ประเด็นหรือหัวข้อที่ต้องการศึกษาแล้วขั้นตอนต่อมา คือ ต้องรวบรวมหาหลักฐานทุกประเภทที่เกี่ยวกับเรื่องนั้นๆ ให้มากที่สุดเท่าที่จะหา ได้ ส่วนใหญ่ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์จะศึกษาจากหลักฐานที่เป็นตัวหนังสือหรือจากหลักฐานอื่นๆ ที่ ผู้ศึกษาเข้าใจความหมายได้เช่น รายงานการศึกษาหลักฐานทางโบราณคดีบันทึกที่เป็นตัวอักษร ทั้งหลาย การสอบถามจากผู้รู้เห็นเหตุการณ์เป็นต้น

​3. การวิเคราะห์และประเมินคุณค่าของหลักฐาน เป็นขั้นตอนการตรวจสอบหลักฐานและ ข้อมูลในหลักฐานนั้นด้วยวิธีการต่างๆ เพื่อประเมินคุณค่าของหลักฐาน ขั้นตอนนี้อาจเรียกได้ว่า เป็นการวิพากษ์หลักฐาน ที่ประกอบด้วย

​3.1 การวิพากษ์ภายนอก คือ การตรวจสอบและพิจารณาคุณค่าของตัวหลักฐาน ว่า เป็นของจริงหรือของปลอม ชำรุดหรือไม่ อายุของหลักฐาน ผู้สร้างหลักฐานมีความเป็นมาอย่างไร คัดลอกมาถูกต้องหรือไม่ และสภาพแวดล้อมอื่นๆ ของหลักฐาน 3.2 การวิพากษ์ภายใน คือ การตรวจสอบความถูกต้อง ความน่าเชื่อถือของข้อมูลว่ามีคุณค่าทางประวัติศาสตร์เพียงใด สอดคล้องกับข้อมูลในหลักฐานอื่นหรือไม

​4. การตีความและสังเคราะห์หลักฐาน การตีความ คือ การนำหลักฐานทางประวัติศาสตร์และประเมินคุณค่าแล้ว มาศึกษาหาความหมายว่าหลักฐานแต่ละชิ้นบอกข้อมูลอะไรบ้าง การ ตีความหลักฐานเพื่อให้รู้ว่าข้อมูลที่หลักฐานตั้งใจจะบอกมีอะไรบ้าง และยังมีข้อมูลที่แอบแฝงอยู่ใน หลักฐานชิ้นนั้นหรือไม่ อย่างไร การค้นหาหลักฐานหรือข้อมูลจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์จำเป็น ต้องใช้ความรู้จากหลายสาขาวิชา และมีข้อควรระวัง คือ ผู้ตีความต้องมีใจเป็นกลาง ไม่มีอคติเพื่อ ให้ได้ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ใกล้เคียงความเป็นจริงมากที่สุด

​การสังเคราะห์ คือ การสร้างความสัมพันธ์ของข้อเท็จจริงอย่างมีเหตุผล และอธิบายได้อย่าง ใกล้เคียงความเป็นจริงในอดีตที่เกิดขึ้นมากที่สุดเท่าที่มีหลักฐาน ทั้งนี้นักประวัติศาสตร์ต้องพร้อมเปลี่ยนแปลงการตีความของตนเมื่อมีหลักฐานหรือข้อเท็จจริงใหม่ปรากฏเพิ่มเติมในภายหลัง

​5. การนำเสนอข้อมูล เป็นขั้นตอนของการนำข้อมูลที่ได้จากการสังเคราะห์ข้อเท็จจริงทาง ประวัติศาสตร์สู่สาธารณะ อาจทำได้โดยวิธีการเขียนบทความ สัมมนา อภิปราย ทำรายงาน บรรยาย การนำเสนอข้อมูลอาจนำไปสู่แนวคิดใหม่ทางประวัติศาสตร