Дарханы урлаг

 Монголчууд дархан хүн бурхан ухаантай гэлцдэг. Тэдэнд бусдаас ялгарам ухааны ур, гарын ур, нүдний ур бий. Хад чулуунаас хүдэр ялгаж боловсруулаад ган болд болгосон нэгэн дархан бусдын басамжлалд ундууцахдаа: За би энэ ганболдыг яах ёстой юм. Буцаагаад үнс болгох уу ус болгох юм уу гэж асуугаад анхны шороон хэлбэрт нь оруулж байсан гэдэг. Ийм эрдэм бишрэлт тул Монгол төр тэдэнд дархан цолыг олгосон юм. XVII зууны үед Халхын Сэцэнхан Шолой арван хөвгүүддээ төрөл бүрийн төмөрлөг эд юмсыг өмч болгон хувааж өгөхөд тэдгээрийн тоонд дарханы дөш орж байжээ.

МЭ-ний 80-100-аад оны үед хамаарах Хүннүгийн Шаньюгийн булш Монголын археологийн түүхэнд томоохон дуулиан дэгдээлээ. Манай улсад урьд өмнө нээгдэж байсан Хүннүгийн булшууд “Гол мод-2”-ийнх шиг том хэмжээтэй байгаагүй. Их бие нь 47 метр, бунхан руу орох үүд нь 38 метрийн урттай язгууртны энэ булш Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Хануй багийн нутаг Балгасын тал дахь “Гол мод” хэмээх газарт буй үндсэн, дагуул нийлсэн 200 гаруй булшуудын зүүн хойно байрлана. 29 дагуул булшинд нь ой долоон сартай хүүхдээс 35 насны эр хүртэл нийт 28 хүн, нэг адууг хойлоглон оршуулсан байна. Гол бунхны орчимд 21 адуугаар тахилга үйлдсэн, бунхан дотор адууны эд хэрэгсэл дагуулж, үнэ цэнэтэй эд хэрэглэл, алт, мөнгөн чимэглэл бүхий сүйх тэргүүдийг жиргэн хийжээ.

Язгүүртны авсыг хөөмөл хээ, чулуун шигтгээ бүхий алтан ялтсаар ханалан чимсэн нь “хадан гэр”-ийг зэхэж оршоодог эртний уламжлалтай холбоотой. Ер зөвхөн “Гол мод-2” ч биш, “Гол мод-1”, Ноён уул, Туурилаг нарсны гээд олдоод байгаа бүхий л Хүннүгийн хаадын булшууд ханан хээ бүхий австай байдаг.