7

Цаасан шуумлын урлаг нь зүүн өмнөд Азийн орнуудад өргөн дэлгэрсэн цаасан урлагийн нэгэн төрөл юм.

17-р зууны үеэс Монгол нутагт шарын шашин хүчтэй дэлгэрч сүм хийд олноор байгуулагдан түүний дэргэд урчуудыг цуглуулан ажиллуулсанаар шуумлын урлаг дэлгэрчээ.

Ихэвчлэн шашны эд зүйлс цамын баг хийхэд ашиглаж ирсэн.

Шуумлыг хийхдээ цааснаас гадна бөс даавуу хольж хийдэг байсан нь уг бүтээлийн бат бөх байдлыг сайжруулах нөхцөл болдог байжээ.

Шуумал хийх гол арга нь цаасыг олон үе давхарлан жонхуугаар нааж хийдэг байв.

Завхан аймгийн Их-Уул сумын нутаг дахь Хуягтын хүрээний урчуудын бүтээл нь Арван догшин хангалын нэг болох Жамсран бурхны нүүрний баг болох уг бүтээл нь будааны ширхэг мэт 6800 гаруй ширхэг шүрийг хэлхэж хүний нүүрний булчингийн хэлбэрээр шигтгэж урласан онцлогоороо бусад шүрэн багаас ялгардаг ажээ. 

Хийц ур нь цаас, будааны хэмжээтэй улаан шүр, будаг оролцуулан хөөмөлдөж бүтээсэн. Нэг ширхэг шүрний цэвэр жин нь 1.665 гр бөгөөд маш уран нарийн хийцтэй шашны ховор бүтээл юм. 1950 онд анх музейд ирж одоог хүртэл түмэн олны нүдийг хужирлаж байгаа юм. Монгол Улсын хэмжээнд ховор бүтээлд ордог XYIII зууны сүүл үеийн шашны ховор бүтээл. Энэхүү бүтээлийг ид шидтэй гэж ярих нь ч бий. Учир нь музейн гол үзмэр болсон уг багт хүн аминчлан сүслэн залбирвал үйлс нь бүтдэг хэмээн нутгийнхан одоо ч ярьдаг ажээ.

Харин хоёр дахь шүрэн баг буюу Чойжин ламын сүм музейд хадгалагддагийг нь XIX зууны үед хүрээний алдарт барималч Пунцаг-Осор цаасан шуумлын аргаар урлаж, алт, мөнгө, шүр, сувд, оюу, номин зэрэг эрдэнэсийн чулуугаар чимэглэжээ. Улаан Жамсрангийн цамын багийг бүтээхдээ бурхны хилэнт дүр төрхийг 6000 гаруй цэвэр улаан шүрээр чамин хийцээр шигтгэж урласан байна. Цамын баг нь дангаараа 30 кг жинтэй бөгөөд өмсгөлтэйгөө нийлээд 70 кг жинтэй аж. 

Улаан Жамсран бурхны өмсгөлд шүрэн баг, дээл, жавдар, хиур, рүжин буюу ясан чимэг, мядаг буюу хормогч, цээживч, тэтэжад буюу Жамсран бурхны дагуул нөхдийн шүр, үлбэн чимэглэлтэй цаасан шуумал цамын баг зэрэг 18 зүйл багтдаг байна.

Тусгай бэлтгэсэн хэвэн дээр, цаасыг дахин дахин нааж, товойлгох аргаар урласныг "Цаасан шуумал" гэдэг. Шуумал нь цаасаар давхарлан нааж урладаг баримлын нэг арга юм. Цаасан шуумалыг "Ингэмэл" /хагас товгор/ бүтэн товгор байдлаар хийдэг.