Tamlamalar

Kelimelerin, bir varlığı, kavramı, niteliği, durumu, hareketi karşılamak üzere, belirli kurallar içinde yan yana gelerek oluşturdukları kelime topluluklarına kelime grubu denir.

Kelime ile kelime grubu arasındaki fark, kelime grubunun belli kurallar dahilinde bir araya gelen kelimelerden oluşuyor olmasıdır. Yani kelime grubunun birden fazla kelimeden oluşması.

1. İsim Tamlamaları

2. Sıfat Tamlaması

3. Fiilimsi Grubu

4. Tekrar Grubu (İkilemeler)

5. Edat Grubu

6. Birleşik İsim

Şu dağlar olmasaydı

Çiçeği solmasaydı

Ölüm Allah’ın emri (İsim Tamlaması)

Ayrılık olmasaydı

Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. (Sıfat Tamlaması)

Ünlü sanatçının, ödül törenine gelmemesine çok kırıldık. (Fiilimsi Grubu)

Eninde sonunda kazanacağım ben bu sınavı. [Tekrar Grubu (İkilemeler)]

Sabaha karşı uyuyabildim. (Edat grubu)

Bu ayrılık bize dert oldu. (Birleşik Sözcük)

Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir  sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim.  Annemin masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı. (Murathan Mungan; Pamukçuklar)

Annem doktordu. Penceresinden ağaçlar görünen bir ocakta çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada krallık yaşar, oyalanır; kolaylıklardan fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Masada, içte, resim dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı.

Aralarında anlamca ilgili bulunan ya da sonradan ilgi kurulan, birinin diğerini iyelik yönünden bütünlediği iki isimden oluşan kelime gruplarına isim tamlaması denir.

İsim tamlamalarında birinci kelimeye tamlayan; ikincisine de tamlanan denir. Tamlayan, tamlananın anlamını bütünler. Tamlayan başta gelir, tamlanan sonda. Asıl unsur tamlanandır. Tamlayan sonradan eklenerek tamlananın anlamını bütünlemektedir.

 İsim tamlamasına özgü iki tane ek vardır:

Tamlayan eki ya da ilgi hâl eki: -(n)in

Tamlanan eki, daha doğrusu iyelik ekleri: -(s/y)i

İnsanlar-ın vefasızlığ-ı   -> vefasızlık, insanlara ait

Yalancı-n-ın mum-u     -> bu mum, yalancıya ait

Köprü üst-ü                 -> bu üst (kısım), köprüye ait

Masa örtü-s-ü           ->   bu örtü, hem masaya ait, hem de masa üzerine sermek için kullanılır.

Kumaş boya-s-ı         ->  bu boya, kumaş için kullanılır

Tahta fırça-s-ı           -> bu fırça, tahta temizlemek içindir

Sabrın acı meyvesi     -> bu acı meyve sabra ait, sabrın eseri.

Erik ağaçlarının pembe, beyaz çiçekleri  -> Bu pembe ve beyaz çiçekler erik ağaçlarına ait

Adamın yüzünde ansızın bir rahatlama ifadesi belirdi.

Kapının kilidini açıp içeri girmesini işaret etti.

Belirtili İsim Tamlaması

Belirtisiz İsim Tamlaması

Zincirleme İsim Tamlaması

Takısız İsim Tamlaması

Belirtili isim tamlaması; tamlayanı ilgi eki (-in); tamlananı da iyelik eki (-i) almış isim tamlamasıdır.

Tamlayan tamlananın kime ya da neye ait olduğunu kesin olarak bildirir. Tamlayanda veya tamlananda belirsizlik yoktur. Yani belirli bir şey yine belirli bir şeye aittir; ama bu aitlik geçicidir. Yani aynı tamlanan başka isimlerle de tamlanabilir.

Sen bu avizenin altında, bürünmüş kanına,

Uzanırken gece mehtabı getirsem yanına, 

Bakakalırım giden geminin ardından. 

Beyaz bir ay doğuyor fıstıkların arkasından

Kalbinin vuruşundan anlıyorum… 

Kendimi kaptırarak tekerleğin sesine

Uzanmışım, kalmışım yaylının şiltesine, 

Tamlayanın ek almadığı, tamlananın da belirtili isim tamlamasında olduğu gibi iyelik eki aldığı isim tamlamasıdır.

Tamlayan ek (ilgi eki) almadığı için, yani tamlananın kime ya da neye ait olduğu tam olarak bilinmediği için belirtisiz denmiştir. Ama tamlanan ile tamlayan arasındaki ilişki daimidir. "Kalıplaşmış isimler yapar."

Çoban çeşmesi,

hayal iklimleri,

ahududu şerbeti

misafir odası,

kömür sobası,

ev terliği,

çiçek saksısı,

masa örtüsü...

otobüs bileti,

coğrafya kitabı,

kadın çorabı

Yediğim Amasya elmalarını hâlâ unutamıyorum.

Başlı başına bir isim tamlaması çeşidi değildir.

Bu tür isim tamlamalarının tek özelliği, bazen tamlayanın, bazen tamlananın, bazen de her ikisinin birden herhangi bir isim tamlaması olmasıdır. Yani ikiden fazla isimden oluşmasıdır. Bu durum bu kelime grubunun belirtili veya belirtisiz bir isim tamlaması olma özelliğini değiştirmez.

[çocuk + (sırt + çanta)! = çocuğun sırt çantası

[(su + ses) + nağme! = su sesinin nağmesi

[(şehir + hava) + kirlilik! = şehrin havasının kirliliği

 [(hava + tahmin) + rapor! = hava tahmin raporu

[dünya + (kadınlar + gün)! = Dünya kadınlar günü

[(çocuk + edebiyat) + dizi! = çocuk edebiyatı dizisi

[(Ali + kardeşi) + (günlük + harçlık)! = Ali'nin kardeşinin günlük harçlığı 

Yediğim Amasya elmalarının tadını hâlâ unutamıyorum.

Yol arkadaşı (Belirtisiz İsim Tamlaması)

Arkadaşımın evi (Belirtili İsim Tamlaması)

Yol arkadaşımın evi Zincirleme İsim Tamlaması

Kahve makinesi "Belirtisiz İsim Tamlaması"

makinesinin fişi "Belirtili İsim Tamlaması"

Kahve makinesinin fişi "Zincirleme İsim Tamlaması"

Bahar ayı "Belirtisiz İsim Tamlaması"

ayın güneşi "Belirtili İsim Tamlaması"

Bahar ayının güneşi "Zincirleme İsim Tamlaması"

tavan lambası "Belirtisiz İsim Tamlaması"

lambanın ışığı "Belirtili İsim Tamlaması"

tavan lambasının ışığı "Zincirleme İsim Tamlaması"

Tamlananın da tamlayanın da ek almadığı isim tamlamalarıdır.

Takısız isim tamlamasında tamlayanın görevi, tamlananın neden yapıldığını (aslını, ham maddesini,ne cins maddeden yapıldığını) belirtmektir.

Çelik kasa, cam kavanoz, kâğıt mendil, taş duvar, bakır tepsi, naylon torba, tahta köprü, altın bilezik...

Not: Tamlayan tamlananın neye benzediğini belirtiyorsa sıfat tamlamasıdır.

·        ipek gömlek: takısız isim tamlaması

·        ipek saçlar: sıfat tamlaması

·        altın yüzük: takısız isim tamlaması

·        altın kalp:  sıfat tamlaması

Son zamanlarda adam, eve geç gelmeye başlamıştı.

Son zamanlarda adam, eve geç gelmeye başlamıştı.

Tütün mamulleri sağlık açısından tehlikeli maddeler barındırıyor.

Tütün mamulleri sağlık açısından tehlikeli maddeler barındırıyor.

Taze sebzeleri ancak mahallemizin manavında bulabiliyoruz.

Taze sebzeleri ancak mahallemizin manavında bulabiliyoruz.

Not: Sıfatın olduğu her yerde "sıfat tamlaması" olur.

Her gün bunca yolu aşarak okullarına ulaşıyordu çocuklar.

Her gün bunca yolu aşarak okullarına ulaşıyordu çocuklar.

Badem ağaçlarının altında oturmuş, koyu sohbete dalmıştı.

Badem ağaçlarının altında oturmuş, koyu sohbete dalmıştı.

Kimsesiz çocukların acı dolu hayatına yer verdim bu eserimde.

Kimsesiz çocukların acı dolu hayatına yer verdim bu eserimde.

Bir ad birden çok sıfat tarafından nitelenebilir ya da belirtilebilir:

Pahalı , değerli yüzükler pek satılmıyor artık.

Bütün bir kış evden çıkmadı.

Bir sözcük hem niteleme hem de belirtme sıfatını alabilir:

Keskin bir koku vardı içeride.

Bir sıfat , birden çok adı niteleyebilir ya da belirtilebilir:

Zararlı yiyecekler, içecekler sağlığımızı tehdit ediyor.

Sıfat-fiillerle uzun söz öbekleri oluşturularak sıfat tamlamaları yapılabilir.

Bir ırmak gibi kendi yolunda akan filmlere düşkünüm.

Dün bahçede gezinirken yumurtasından çıkmaya çalışan bir civciv görmüştük.

Fiyatını sorduğumuz araba geçen gün satılmış.

Yüzyıllardır birçok şaire ilham kaynağı olan şehir, şimdilerde çarpık yapılarıyla gündemde.

Dikkat!

1. Zincirleme ad tamlaması tamlayanı , tamlananı ya da tamlamanın tamamı sıfatla belirtilmiş/nitelenmiş "karma tamlama" ile karıştırılabilir. İkisini ayırt etmek için tamlamada yer alan sıfatlar bulunur ve tamlamadan çıkarılır, geriye kalan kısmın zincirleme mi yoksa belirtili ya da belirtisiz ad tamlaması olup olmadığına bakılır.

"Yoksul çocukların umutsuz yarınları "

"Yoksul çocukların umutsuz yarınları --->Tamlayanı veTamlananı Sıfat Tamlaması Olan İsim T.

Yoksul çocuklar, umutsuz yarınlar

Sıfat Tamlaması Sıfat Tamlaması

Yoksul çocukların eğitim sorunları ---> Zincirleme İ. T.

Yoksul çocuklar, eğitim sorunları

Sıfat Tamlaması İsim Tamlaması  

Kadıncağızın acılı günleri -->Tamlananı Sıfat Tamlaması Olan İsim T.

Tamlayan    Tamlanan

Kadıncağız,  

acılı günler

    Sıfat T.  

Kahvenin keskin kokusu

keskin koku

    Sıfat T.

Kahvenin keskin kokusu ---> Tamlananı Sıfat Tamlaması Olan İsim T.

Köhne Üsküdar'ın dost ışıkları

Köhne Üsküdar

    Sıfat T.

dost ışıklar

    Sıfat T.  

Köhne Üsküdar'ın dost ışıkları ---> Tamlayanı veTamlananı Sıfat Tamlaması Olan İsim T.

2. Zamirler (adıllar) , ad tamlamasında tamlayan veya tamlanan olarak görev alabilir.

Ben onun sılası , kendimin gurbetiyim.

"onun" zamiri "sılası " sözcüğünün , "kendimin" zamiri "gurbeti" sözcüğünün tamlayanıdır.

Soruların hepsine itirazım var.

"hepsi" zamiri "dertlerin" sözcüğünün tamlananıdır.

3. Kişi zamirlerinin tamlayan olduğu ad tamlamalarında tamlayan düşebilir. Buna "tamlayanı düşmüş ad tamlaması " denir.

Uykularım mühürlü, gecelerim hüzünlü.

"benim uykularım" tamlamasında benim, "benim gecelerim" tamlamasında benim tamlayanı düşmüş.

Çocukluğu yokluk içinde geçmiş.

"onun çocukluğu" tamlamasında "onun tamlayanı düşmüş..

4. Ad tamlamalarında bazen "-den" eki, tamlayan eki "-in" yerine kullanılabilir.

Genç sporcular, sözlerimden birine alınmış. (sözlerimin biri)

Çocuklardan birkaçı dün gelmedi. (çocukların birkaçı)

5. Türkçede önce tamlayan, sonra tamlanan kullanılır , ancak bazı ad tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir , yani tamlananı tamlayandan önce söylenmiş ad tamlamaları olabilir. Şiirlerde bu özelliğe sıkça yer verilir.

İzin ver yaşını sileyim gözlerinin. "gözlerinin yaşı"

Dante gibi ortasındayız ömrün. "ömrün ortası"

Sırtına Sakarya' nın Türk tarihi vurulur. "Sakarya' nın sırtı"

6. Ad tamlamalarında bir tamlayan birden çok tamlanan için kullanılabilir. (Tamlayanı ortak ad tamlaması)

"Dervişin fikri ne ise zikri de odur." (" Dervişin" tamlayanı 'fikri" ve "zikri" tamlananları için ortak kullanılmıştır.)

"Bu dünyanın direği, merhameti yok. " (" Dünyanın" tamlayanı "direği " ve "merhameti" tamlananları için ortak kullanılmıştır.)

7. Ad tamlamalarında bir tamlanan birden çok tamlayan için kullanılabilir. (Tamlananı ortak ad tamlaması)

"Kır ve dağ çiçeklerini istiyorum." ("Çiçekleri" tamlananı "kır'' ve "dağ" tamlayanların için ortak kullanılmıştır.)

"Yaratıcılığın, duygusallığın, ahengin adıdır şiir. " ("Adı " tamlananı "yaratıcılığın", "duygusallığın " ve "ahengin" tamlayanları için ortak kullanılmıştır.)

8) Belirtili ve belirtisiz ad tamlamaları cümlede sıfat veya zarf (belirteç) göreviyle kullanılabilir.

"Gözlerim karışıyor taş rengi yosunlara. " ("taş rengi" belirtisiz ad tamlaması ''yosunlar" sözcüğünü nitelediği için sıfat görevindedir.)

"Ve eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak." ("güneş rengi" belirtisiz ad tamlaması "yaprak" sözcüğünü nitelediği için sıfat görevindedir.)

"Bir yaz akşamı rastladım size. " ("yaz akşamı " belirtisiz ad tamlaması "rastladım" sözcüğünü belirttiği için zarf görevindedir.)

9) Bazı ad tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına sözcük ya da sözcükler girebilir.

"Ankara 'nın adını duymadığım semtleri var. " cümlesindeki "Ankara'nın semtleri" belirtili ad tamlamasında , "Ankara'nın " tamlayanı ile "semtleri" tamlananı arasına "adını duymadığım" sıfatı girmiştir.

"İkimiz bir fidanın güller açan dalıyız. " cümlesindeki 'fidanın dalı " belirtili ad tamlamasında , "fidanın" tamlayanı ile "dalı " tamlananı arasına "güller açan" sıfatı girmiştir.

''Türkülerin yanıktır yüzü. " cümlesindeki "türkülerin yüzü" belirtili ad tamlamasında, "türkülerin" tamlayanı ile "yüzü" tamlananı arasına "yanıktır'' sözcüğü girmiştir.

UYARI

Belirtisiz ad tamlamasında tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girmez, araya sıfat getirilmesi anlatım bozukluğuna yol açar. Sıfat belirtisiz ad tamlamasından önce getirilmelidir, tamlamanın başına gelen sıfat tamlamanın tamamını belirtir ya da niteler.

Maliye eski bakanı (yanlış)

Eski maliye bakanı (doğru)

Belediye eski başkanı (yanlış)

Eski belediye başkanı (doğru)

10. Belirtisiz ad tamlamaları bir sıfat tarafından nitelenebilir ya da belirtilebilir.

"Bir macera romanı okudum. " cümlesindeki "bir'' belirtme sıfatı "macera roman" tamlamasını belirtmiştir.

Tamlayan bir sıfat tarafından nitelenebilir ya da belirtilebilir.

Kareli defterin sayfaları----> defter sözcüğü tamlayandır. "Kareli" sözcüğü sadece "defter" sözcüğünü nitelemiştir.

Tamlanan bir sıfat tarafından nitelenebilir ya da belirtilebilir.

Şehrin tenha sokakları

11. Kimi ad tamlamalarında tamlanan(iyelik) eki düşebilir.

"Sizin çocuk dün derse girmemiş. " cümlesinde "çocuk" tamlananındaki "-unuz" tamlanan eki düşmüştür. Sizin çocuğunuz

"Bizim diyarda yoktur böyle zorluklar." cümlesinde "diyarda" tamlananındaki "ımız" tamlanan eki düşmüştür. Bizim diyarımız

Dayım yıllardan beri oto tamir işinde çalışır. Oto tamiri

Mersin gezimizde dönüş yolunda yediğimiz Adana kebap muhteşemdi. Adana kebabı