история

Қимақтардың жеке тайпа болып құрыла бастауы, тарих сахнасына көтерілуі Батыс Түркі қағанатының шығыс бөлігінің 656 ж. ыдырай бастаған кезі. Қимақтар туралы алғашқы деректер б.д.б. қытай жылнамаларында кездеседі.

Қимақтар ІХ.ғ. бастап өз алдына жеке мемлекет болып өмір сүрген. «Худуд Әл-аламның» хабары бойынша, Қимақ мемлекетінің орталығы – Имақия қаласы. Жазба деректердің хабарына қарағанда қимақтардың екінші орталығы – Алакөлдің шығыс жағындағы Қарантия қаласы.

ІХ ғ. «Худуд Әл-Алам» мен әл-Идрисидің хабарларына қарағанда, Ертіс пен Жоңғар Алатауының арасында 12 қимақ тайпаларының бірлестігінен Жаңа Қимақ мемлекеті құрылған. Мемлекеттің жоғары билігі хақаның қолында болған. Ол мұрагерлікке қалып отырған. Хақаннан кейінгі билік қимақ мемлекетінің құрамына енген тайпалар бірлестігін басқарған жабғулардың қолында болған. Олардан кейінгі жеке-жеке ру-тайпаларды шад-түтіктер билеген. Сонда мемлекетті басқару жүйесі хақан – жабғу – шад-түтік. «Худуд әл-аламның» хабары бойынша, қимақ ханының 2 нәмеңгері (орынбасары) болған. Бұлардың үлестік биліктері де, үлестік жерлері де мұрагерлікке қалып отырған. Қолбасшылар әрбір бірлескен 8 иеліктен әскер жасақтаған.

Басқарудың жоғарыда жүргізілген жүйесі қимақ мемлекетіндегі патриархтық феодализмнің дамуынан келіп пайда болған.

ІХ ғ. аяғындағы тарихи-жағрафиялық еңбектерге қарағанда қимақ мемлекеті өзінің территориялық жағынан ұлғайғандығын көрсетеді. Қимақ тайпаларының бірлестігі Орал тауының қыраттарынан Арал теңізінің далалы аудандарына дейін, Орталық және Шығыс Қазақстан мен Жетісудың солтүстік-шығыс аудандарының арасындағы ұлан-ғайыр кең алқапты алып жатқан. Жазба деректер қимақтардың негізгі тығыз тұрған жерлері деп Ертістің орталық ағысы мен Жетісудың солтүстік-шығыс аудандарын көрсетеді. Соңғы кездердегі археологиялық зерттеулер қимақтардың Жетісудың көрсетілген жерлерінде тұрғандығын теріске шығаратын тәрізді.