Ежелгі көшпелілердің материалдық мәдениеті.

Адамның ой-санасы мен әрекетінің нәтижесінде туындаған құндылықтар мен жетістіктер мәдениет деп аталады. Мәдениет материалдық және рухани боп екіге бөлінеді. Адамның ой-санасы мен әрекетінің нәтижесінде туындаған, қолмен ұстап, көзбен көруге болатын құндылықтар материалдық мәдениет деп аталады. Ал адамның ой-санасы мен әрекетінің нәтижесінде туындаған, алайда қолмен ұстап, көзбен көруге болмайтын, тек санамен, түйсікпен қабылданатын мәдени жетістіктері рухани мәдениет деп аталады.

Материалдық мәдениеттің құрамдас бөлігіне айналған баспана уақыт өткен сайын жетілдіріле түсті. Алғашқы адамдардың баспанасы дайын, табиғи үңгірлер, үңгіме қуыс, тау шатқалдары болған. Тас дәуірінде үңгірлер, жертөлелер мен күркелер жасалды. Құрылыс материалына ағаш, шым, тас, кейде ірі аңдардың сүйегі пайдаланылды. Қола, темір дәуірі адамдары баспананы арнайы сала бастаған.

Көшпелілердің қарашадан наурызға дейін отыратын тұрақты қонысы «қыстау» деп аталады. Ол ықтасын жерлерге, өзен бойларына, шөбі шүйгін, суы мол, отыны көп жерлерге салынды.

Қолдан жасалған алғашқы тұрғын үй-кепелердің қалдықтары Қазақстанның оңтүстік, солтүстік және шығыс өңірлерінен табылған. Кепе – жартылай жерден қазылған, қабырғалары көбіне балшық немесе шымнан қаланып, төбесі қамыс не шөппен жабылған ең алғашқы қолдан жасалған тұрғын үй.

Қазақстан, Орта Азия мен Ресейдің оңтүстігінен қола дәуірінде көшпелілер салған жертөлелердің қалдықтары табылды. Жертөле – жерді қазып, үстін жауып жасайтын жер үй. Қола дәуірінде көшпелілер бұл баспананы күмбез тәрізді қима шатырлы етіп салды. «Ботайлықтардың үйлері жер бетінен 1,5 метр тереңдікте болған. Төбесін жабуға ағашты пайдаланып, оны жылқы терісімен, балшықпен жапқан. Қыста үйлерді қар басқан кезде олар далаға бір шұңқырдан шыққан.

Күрке – қаңқасы ағаш бұтақтарын жинап, сыртын аң терісімен немесе киізбен жауып жасаған баспана. Қос – қабырғасы күмбезді шеңберге кигізілген түзу сырғауылдардан тұратын, сырты киізбен жабылған баспана.

Жолым үйдің қаңқасы тордың үш-төрт буыны мен сырғауылдардар тұрады. Басы түйістіріліп жіппен байланған немесе айқастырылған ағашпен біріктірілген. Үстіне киіз жабылған, төбесі конус тәрізді. Киіз үй — ежелде көшпелі өмір салтын кешкен адамдардың негізгі жылжымалы баспанасы. Ол тез жығылып, шапшаң тігуге ыңғайлы, яғни, көшіп-қонуға барынша лайықталып жасалады. Көшпелі сақтардың үлкен арбаның үстіне орнатылған киіз жамылғылы баспанасы және жиналмалы шошақ үйлері болған. Б.з.д. I мыңжылдықтың соңында Қазақстан жерін жайлаған ғұндар мен үйсіндерде уықты, шаңырақты, киізбен жабылған үйдің болғаны дәлелденіп отыр.